ابو القاسم سلطانى
151
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
مىباشند . گلها كوچك و سفيدرنگ در انتهاى ساقه به صورت مجتمع ديده مىشوند ميوه كمى آبدار و پس از رسيدن تيرهرنگ مىشود . سطح خارجى اين نوع اپيكا به رنگ خاكسترى مايل به قرمز يا تيره پوشيده از برجستگيهاى حلقوى بوده و طعم آن تند و تلخ و بوى آن تهوعآور مىباشد . گياه به حالت خودرو در نواحى گرمسيرى امريكاى جنوبى بهويژه جنگلهاى مرطوب برزيل ، اكوادر و بليوى رويش دارد و در برخى نقاط مانند بنگال و سنگاپور پرورش داده مىشود . تاريخچه : بوميان برزيل اولين افرادى بودهاند كه از اين گياه استفاده درمانى به عمل آوردهاند . يك راهب پرتغالى كه از سال 1570 ميلادى در برزيل اقامت داشته است حدود سال 1600 متوجه مىشود كه بوميان از گياهى كه به زبان محلى آن را Igpecayla مىنامند براى درمان اسهال و بهعنوان قىآور استفاده مىنمايند وى اين گياه را با نام Ipe - Kaa - guene كه به زبان پرتغالى به معنى داروى قىآور مىباشد در دفتر مشاهدات خود ثبت مىنمايد . در سال 1672 يك بازرگان فرانسوى به نام Garnier معادل 150 ليور آن را به دست آورده و روى خود امتحان مىنمايد و اثر جالب آن را با پزشك خود Afforty در ميان مىگذارد يكى از شاگردان اين پزشك به نام هلوتيوس Helvetius چندين سال بهطور پنهانى با اين دارو به درمان بيماران خود مىپردازد . در سال 1680 لوئى 14 پادشاه فرانسه با پرداخت يكهزار لوئى طلا امتياز آن را از پزشك مزبور مىخرد و در سال 1688 نتيجه علمى آن منتشر و مورد استفاده عموم قرار مىگيرد . تركيبى كه اين پزشك استفاده مىكرده است به نام پوسيون ضد ذوسنطاريا هلوتيوس معروف شده است . تهيه اين پوسيون چنين است : 80 گرم اپيكاى نيمكوب را در سه گيلاس كوچك آب جوش مدت 12 ساعت دمكرده سپس قسمت صاف روى آن را برداشته هر 15 دقيقه يك گيلاس كوچك مىآشامند و در اين فاصله آب نيم گرم مىخورند مجددا مقدارى آب جوش روى تفاله ريخته فرداى آن روز صاف كرده مىخورند و مدت 5 روز مىتوانند اين عمل را ادامه دهند . در هند تا سال 1866 ميلادى و در ايران تا زمان قاجاريه اين گياه را نمىشناختهاند اولين فردى كه از آن نام مىبرد ميرزا ابو القاسم نائينى ملقب به سلطان الحكماء معلم طب دار الفنون مىباشد كه قانون ابن سينا را تدريس مىكرده است وى مىنويسد : " اپيكا يا اپيكاكوانا به زبان قديم ينگهدنيائى بيخ قى گويند ، اپيكا سه قسم است يكى قهوهاىرنگ 1 * ديگرى به رنگ ابلق 2 * و ثالث به رنگ سفيد 3 * مىباشد كه مقدار امهتين كه جوهر آن است در قهوه اى بيشتر است " پس از شرح شكل ريشه تاريخچهاى شبيه به مضمون فوق ذكر مىنمايد با اين اختلاف كه به جاى 150 ليور ، بيست من و در مقابل 1000 لوئى طلا دو هزار تومان و پرداخت پول از طرف لوئى 14 پس از انجام آزمايشات لازم در بيمارستان به صورت التفات نوشته شده است . درباره موارد مصرف گياه چنين مىنويسد : اپيكا به مقدار زيادى مقيى و به مقدار منقسمه معرق و مخرج بلغم 4 * است و يك گندم 5 * از او مقوى معده بوده اما استعمال او در امراض : اول در نوبه است كه يك ساعت قبل از بروز نوبه بخورانند . در اينجا چون منظور قى است به مقدار تام بدهند .